Begrippen Muziek Bovenbouw HAVO VWO.

Voor veel muzikale begrippen kun je ook terecht bij: Wikipedia

Muziek op Maat Examenvak B Bronnenboek Module 1 t/m 6 + Luistercursus Klassieke Muziek.
A
A capella:
gezongen zonder instrumentale begeleiding
Akkoord: samenklank van drie of meer verschillende tonen
Akkoordfunctie 1-4-5: (weergegeven door Romeinse cijfers)akkoorden op de 1e, 4e en 5e toon
van een toonladder; 1=tonica, grondtoon (rustpunt), 4=onderdominant, 5=dominant(spanning)
Afterbeat: het spelen op de 2e en 4e tel in een 4-kwartsmaat (popmuziek)
Agogiek: met het tempo spelen, niet altijd in de maat (
noodzakelijk voor een goede interpretatie)
Albertijnse bas:begeleidingsfiguur bestaande uit gebroken akkoorden
Antimetrische figuren: duool, triool, kwintool
Aria: solostem met orkestbegeleiding (zeer melodisch, melismatisch en virtuoos)
Arco: het strijken op een strijkinstrument met de strijkstok
Arpeggio: de tonen van een akkoord na elkaar spelen (bv. door een harp)
Arrangement: het herschrijven van een bestaande compositie voor een andere
dan de oorspronkelijke bezetting.
Articulatie: de manier waarop elkaar opeenvolgende tonen al dan niet verbonden
worden (legato, portato, staccato)
Atonale muziek: muziek niet gebaseerd op toonladders (dus geen majeur en mineur)
Authentiek: 1 uitvoering (laten klinken zoals het oorspronkelijk geklonken heeft)
2 instrument (kopie of origineel instrument uit die periode)
B
Ballad: rustige popsong
Bassen: de lage tonen
Basso continuo: begeleidingsgroepje in de Barok (meestal klavecimbel + cello/contrabas
of orgel + fagot), ook wel genoemd becijferde bas (componist voegt cijfers toe aan de
basnoten zodat klavecinist weet welke akkoorden hij moet slaan)
Hier nog meer over basso continuo en jazz
Big Band: uitgebreide jazzband (drum, bas, piano, trompetten, saxofoons, trombones)
Bitonaliteit: gelijktijdig twee toonsoorten gebruiken (in een muziekstuk)
Beat: maat, 1e en 3e tel worden benadrukt (popmuziek)
Blue note: te laag geïntoneerde toon, meestal de terts
Blues: droevige liederen van Amerikaanse negers gezongen met gitaarbegeleiding
op een vast, meestal 12-matig bluesschema
Boogie woogie: pianostijl uit de jazz; linkerhand speelt voortdurend ostinate (steeds herhaalde) akkoordbrekingen
of toonladderfiguren;rechterhand snelle figuren (is een vorm van bluesmuziek)
Bourdon:een begeleidingsfiguur van een lang aangehouden samenklank van een kwint in de bas
Break: onderbreking in een pop- of jazznummer
Bridge:een combinatie van tekst en muziek in een song. Anders dan couplet en refrein.
Komt maar een keer voor.
Bewerking: veranderen van de oorspronkelijke muziek
C
Cadens: 1. onbegeleide passage in een concert waarin een solist excelleert
              2. een aantal akkoorden achter elkaar gespeeld
Canon: meerdere stemmen zetten na elkaar dezelfde melodie in (polyfone compositievorm)
Cantabile: zangerig
Cantate: meerdelig, vocaal-instrumentale compositie, zonder decor, kostuums en meestal
een religieuze tekst; minder lang dan een oratorium
Cantus firmus: bij een reeds bestaande melodie worden tegenstemmen gecomponeerd
Chaconne: een reeks variaties boven een ostinate bas
Chorus: 1.refrein na een voorafgaand verse.
               2. het akkoordenshema in zijn geheel.
               3. solo(op een akkoordenshema)
Chromatiek: gebruik van tonen die niet in de toonladder horen; hierdoor ontstaan
veel halve toonsafstanden
Chromatische toonladder: toonladder van alle 12 tonen uit de westerse muziek
(halve toons)afstanden
Close harmony: gezongen meestemmige muziek waarbij de tonen zeer dicht bij elkaar liggen
Cluster: samenklank van dicht bij elkaar liggende tonen (dissonerend)
Coda: staart van een muziekstuk, een extraatje
Combo: klein ensemble van 3 tot 6 personen
Complementair ritme: het ritme van de ene partij vult dat van de andere aan
Concert: 1 openbare muziekuitvoering
2 compositie voor een solo-instrument en orkest, meestal drie delen: snel, langzaam, snel
Con sordino: gedempt (met een demper, ook wel gestopt genoemd)
Col legno: met het hout (achterkant) van de strijkstok spelen
Concerto grosso: compositie uit de barok waarin een groepje instrumenten (concertino) soleert.
Door af te wisselen met het orkest ontstaat contrastwerking (meestal drie delen, snel, langzaam,
snel). Voorloper van het soloconcert
Consonant: samenklank die ontspanning geeft (welluidend)
Conservatoriumopleidingsinstituut voor jonge musici
Couplet:gedeelte tussen het steeds terugkerende hoofdthema
Coupletlied: elk couplet heeft dezelfde melodie (er is dus geen refrein!)
Coverversie: een bestaande song uitgevoerd in een andere sound.
D
Da capo al fine: van het begin tot aan fine spelen.
Dal segno al fine: van het begin tot aan dal segnoteken spelen (zie bron 105)
Dansvormen: Allemande: van oorsprong Duitse dans, matig tempo, 2-delig; in 17e,18e eeuw 1e deel van de suite)
      Bolero: Spaanse dans, 3-delig met een karakteristiek, ostinaat ritme
      Bourree: komt vaak voor in de Baroksuite; 2-delig, snel.
      Courante: tweede dans van de Baroksuite, matig, snelle dans 2- of 3-delig
      Estampie: Middeleeuwse danslied
     Gaillarde: levendige springdans uit de 16e eeuw. Volgt vaak de pavane op met dezelfde melodie.
     (ook wel saltarello genaamd), 3-delig
      Gavotte: komt vaak voor in de Baroksuite, niet al te snel, 2-delig
      Gigue: laatste deel van de baroksuite; snel tot zeer snel, 2-delig 6/8
     Mazurka: van oorsprong Poolse springdans. Vaak gepunteerd ritme op de 1e tel, 3-delig, snel
     Menuet: van oorsprong franse reidans. ABA-vorm. Vaak het 3e deel van een symfonie;
     3-delig matig snel
      Pavane: statig geschreden dans uit de 16e eeuw, 2-delig, langzaam
     Polonaise: van oorsprong Poolse dans; langzaam tempo en 3-delig
     Sarabande: vaak een lange noot op de tweede tel. Derde dans van de baroksuite; 3-delig, langzaam
     Rumba: van oorsprong Cubaanse dans. Veel sterk syncopische ritmes vooral door accenten op de
1     e, 4e en 7e achtste van een vierkwartsmaat; 2-delig, matig tempo
     Tango:van oorsprong Argentijnse dans vol plotselinge bewegingen, veel lichte syncopen,
     ( syncopen= verschuiving van het natuurlijk maatritme ) matig tempo, 2-delig
     Wals:karakteristiek zijn het zware accent op de 1e tel en de slepende 2e en 3e tel; 3-delig, snel
Diatonisch: gebruikmakend van hele- en halve toonsafstanden
Dirty intonation: klankvervorming (bv. op een elektrische gitaar)
Dissonant: samenklank die spanning geeft en een gevoel dat er iets moet volgen
Dodecafonie: zie twaalftoonsmuziek
Dominant: vijfde toon van de toonladder (heeft veel "spanning")
Doorgecomponeerd lied: lied met bij elk couplet een nieuwe melodie
Doorwerking: uitspinnen, voortborduren op de expositie (de twee thema's van een sonate)
Drieklank: grote- en kleine drieklank (groot=grote terts+reine kwint)(klein=kleine terts+r.5)
Dubbelgrepen: techniek waarbij twee tonen tegelijk gespeeld worden op een strijkinstrument
Dubbelkoor: muziek voor twee gelijkwaardige koren (of instrumentale groepen)die soms elkaar
afwisselen, dan weer samen te horen zijn
Dynamiek: verschil in geluidssterkte Dynamische tekens: pp, p, mf, f, ff, crescendo, decrescendo, diminuendo,
zie blz. van het bronnenboek
E
Etude: oefenstuk Expositie: het presenteren van de twee thema's van een sonate
F Fade-out: het langzamerhand wegsterven van de muziek. Het is alsof je als het ware
de volumeknop zachter draait
Fanfare: orkest bestaande uit koperblazers, saxofoons en slagwerk
Fantasie: muziekstuk zonder nauw omschreven regels
Fermate: verlenging van noot of rust. Net zolang als de dirigent aangeeft (zie bron 105)
Frasering: het dmv. articulatie doen uitkomen van de muzikale zinnen en zinsdelen.
Fuga:meerdere stemmen ( meestal 3 of 4 ) zetten na elkaar het zelfde thema in en
imiteren elkaar op verschillende toonhoogten (polyfone compositievorm)
Fugatisch: fragment dat klinkt als een fuga
Fuzz: scheurende elektrische gitaar
G
Gebroken drieklank: tonen van een drieklank na elkaar spelen
Gelijknamige toonladders: een majeur- en mineurladder met dezelfde begintoon
Gemengd koor:koor bestaande uit sopranen, alten (vrouwenstemmen), tenoren en bassen
(mannenstemmen)
Gestopt: gedempt (zie con sordino)
Glissando: het "glijden" van de ene naar de andere toon (speelmanier bij bv. trombone)
G.P.: generale pauze (iedereen heeft rust)
Ground: muziekvorm waarbij de melodie varieert, terwijl de bas hetzelfde blijft
(is hetzelfde als chaconne en passacaglia)
H Harmonie: samenhangende opeenvolging van akkoorden
Harmonieorkest:orkest bestaande uit houtblazers, koperblazers en slagwerk
Hele-toonstoonladder: toonladder met alleen hele toonsafstanden
Hemiool: tijdelijke tweedeligheid in een driedelig stuk of omgekeerd
Homofonie: meerstemmigheid met een melodie en de rest als begeleiding
(ritmisch nagenoeg gelijke stemmen)
Hoofdvorm: (andere naam: sonatevorm) vorm van het eerste deel van een sonate
(vaak ook symfonie en soloconcert) bestaande uit expositie, doorwerking, reprise en twee contrasterende thema's Hymne: religieus loflied
I
Imitatie: een compositietechniek waarbij ritmes, motieven of melodische fragmenten
van de ene stem vrij kort daarna ( of zelfs overlappend ) in andere stemmen terugkeren
Instrumentale kwartetten: combinatie van 4 instrumenten (blokfluitkwartet, strijkkwartet)
Instrumenten: zie bron 106 bronnenboek
Instrumentgroepen: strijkers, houtblazers, koperblazers, slagwerk
Interpretatie: de manier waarop de kunstenaar gestalte geeft aan de uitvoering
Interval:afstand tussen twee tonen (prime, secunde, terts, kwart, kwint, sext, septime, octaaf)
Intro: inleiding van een muziekstuk
J
Jazz: van oorsprong Amerikaanse muziekstijl
Jazzband: drums, piano, bas, trompet, trombone, klarinet
K
Kamermuziek: instrumentale muziek voor twee tot ongeveer tien instrumenten, bedoeld om in niet
te grote ruimte uitgevoerd te worden
Klankkleur: timbre of kleur van een toon; het typisch eigen geluid van een stem of instrument;
bv. een trompet klinkt anders dan een viool
Koren: gemengd koor, vrouwenkoor, mannenkoor, kinderkoor
Koorstemmen: sopraan, mezzosopraan, alt, tenor, bariton, bas Koraal: geestelijk coupletlied
Kunstlied: meestal voor zangstem en piano (beroepsmusici); ritmisch en melodisch ingewikkeld;
tekst poëtisch
L
Legato: gebonden spelen (noten aan elkaar, weergegeven door een boog boven de noten) (articulatie) Liedvorm: compositie opgebouwd uit muzikale zinnen.
   eendelig: A
   tweedelig: AA of AB
   driedelig: ABA, AAB of ABC
heeft ook betrekking op andere muzikale vormen bv. instrumentale en vocale vormen
M
Madrigaal: vocale compositie, wereldlijke tekst, meestal over liefde en a capella, zowel polyfoon als homofoon Majeur: grote terts toonladder (toonsoort )
Manuaal: toetsenbord van piano, orgel, keyboard, clavecimbel etc.
Melodie: een aantal motieven achter elkaar die samen een geheel vormen
Menuet als derde deel:
Mineur: kleine terts toonladder (toonsoort) (harmonisch en melodisch mineur)
Mis: muziek voor godsdienstviering met als vaste gezangen (=ordinatorium)
Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus en Agnus Dei) (wisselende gezangen = proprium)
Modaliteit: middeleeuwse kerktoonladders (dorisch, phrygisch, lydisch, mixo-lydisch)
Modulatie: naar een andere toonsoort overgaan
Motet: vocale compositie, geestelijke tekst (meestal Latijn), vaak polyfoon
Motief: kleinst mogelijke muzikale eenheid; een aantal noten die muzikaal gezien bij elkaar horen;
een of enkele maten lang
Motiefverwerking: motieven kunnen worden herhaald bv. Op andere toonhoogten,
ze kunnen worden veranderd door bv. Variatie, motiefsplitsing, motiefkoppeling,
verkorting, uitbreiding, vergroting, verkleining van ritme, kreeftengang en omkering
Musical: gezongen toneelstuk met decor, kostuums en veel pop-, dans- en showelementen
Muzikale zin: muzikale eenheid van vaak 8 maten, meestal te ontleden in voorzin en nazin
met aan het eind een muzikale ontspanning. Wordt ook wel aangeduid als periode of volzin
O
Obligaat: verplicht
Omkering: bij een interval de onderste toon een octaaf hoger plaatsen of omgekeerd
b Open snaren: wanneer geen enkele snaar op een strijkinstrument wordt ingedrukt
Opera: gezongen toneelstuk, decor, kostuums bestaande uit meerdere onderdelen,
klassieke serieuze muziek
Operette: gezongen toneelstuk, decor, kostuums bestaande uit meerdere onderdelen, klassieke lichte muziek, meestal vrolijke, makkelijk te begrijpen teksten Opus: werk (opus 34, 34e compositie van betreffende componist)
Oratorium: meerdelige vocaal-instrumentale compositie op religieuze tekst
Orgelpunt: een begeleidingsfiguur die bestaat uit een lang aangehouden of steeds herhaalde
toon in de bas
Orkesten: symfonieorkest: barokorkest, classicistisch orkest, romantisch orkest,
modern orkest, strijkorkest (zie blz. 14 e.v. boekje Luistercursus)
Orkestgroepen: strijkers, houtblazers, koperblazers, slagwerk
Orkestlied: lied met orkestbegeleiding
Orkestratie: 1. de rol die de verschillende instrumenten in een werk krijgen
2. een bestaande compositie omzetten voor orkest
Ostinato/Ostinaat: (=ostinaat) voortdurend herhaald ritmisch en/of melodisch motief
Ouverture: instrumentaal openingsstuk van cantate, oratorium, opera, musical,
operette, passie of suite
    Italiaanse ouverture: instrumentaal openingsstuk van cantate, oratorium, opera of suite.
    Later ook zelfstandige compositie (snel, langzaam, snel)
    Franse ouverture: als Italiaanse ouverture, maar met temposchema: langzaam, snel, langzaam
Overgangsdynamiek: geleidelijke overgang van klanksterkte (crescendo, decrescendo, diminuendo)
P
Parallelle (of gelijke) beweging: twee of meer stemmen bewegen zich in dezelfde richting
Parallelle toonladders: een majeur- en mineurladder met dezelfde tonen (en dus voortekens),
bv. G-majeur en e-mineur.
Partituur: bladmuziek voor de dirigent, waarop alle partijen in een vaste volgorde boven
elkaar staan
Passacaglia: een reeks variaties boven een ostinate bas
Passie: oratorium met als tekst het lijdensverhaal van Christus
Pentatoniek: toonladder met "slechts" 5 tonen (Chinese toonladder)
Periodieke zinsbouw: het samenstellen van muzikale zinnen dmv. contrasterende motieven
in een symmetrische structuur, bv. 4 maten stijgend, 4 maten dalend, voorzin met drieklanktonen,
nazin in secundes
Pianokwintet: piano + strijkkwartet
Pizzicato: het tokkelen op een strijkinstrument Polyfonie: meerstemmigheid waarbij alle stemmen een zelfstandige melodische betekenis hebben
(vaak inzetten na elkaar)
Polymetriek: verschillende maatsoorten die tegelijkertijd voorkomen in een muziekstuk
Polyritmiek: verschillende ritmes die tegelijkertijd voorkomen in een muziekstuk
(bv. triolen en achtsten)
Polytonaliteit: gelijktijdig meer dan 2 verschillende toonsoorten gebruiken
Portato: bijna gebonden (noten lang spelen maar net niet aan elkaar,
weergegeven door horizontale streepjes of puntjes+boogje boven de noten) (articulatie)
Prelude: in barokmuziek - inleiding tot suite/ fuga. Vanaf Romantiek een zelfstandig muziekstuk
Preluderen: quasi improviserend spelen, als inleiding
Programmamuziek: instrumentale compositie geïnspireerd op een idee buiten de muziek (bv. een verhaal,
gedicht, landschap, schilderij, natuur, dier enz.)
Protestlied: lied waarin de onvrede met (wan)toestanden tot uitdrukking komt
R
Rappen: het spreken van teksten op een ritmische ondergrond
Recital: uitvoering door één musicus
Recitatief: spraakgezang; muziek is syllabisch, sobere melodie met kleine intervallen; begeleiding
slechts ondersteunende akkoorden op belangrijke woorden
Secco recitatief: als begeleiding slechts continuo, enkele akkoorden
Recitativo accompagnato: rijkere begeleiding door orkest, meer melodische zelfstandigheid
Refrein: telkens herhaald herkenbaar hoofdthema dat minstens drie keer terugkomt
Register: 1.bereik in toonhoogte (klarinet klinkt in het hoge register heel anders in de diepte)
2.bepaald timbre (bv. een kerkorgel heeft verschillende registers)
Requiem: dodenmis
Riff: korte frase of motief dat een aantal keren herhaald wordt (jazz- en popmuziek)
Ritme: verschil in toonduur
Ritmisch figuur: bv. triool of 4-zestienden
Roffel: een soort triller op een trom
Rondo: muziekstuk met een steeds terugkerend refrein
   Frans Rondo: rondo met als vorm ABACADAE enz.
   Weens Rondo: rondo met als vorm ABACABA
S
Saltato: korte springerige tonen die worden verkregen door strijkstok op snaren te laten stuiten
Samengestelde liedvorm: compositie waarin grotere delen zelf weer kleinere, afgeronde structuren vertonen.
Scat vocal: een manier van instrumentaal zingen op betekenisloze lettergrepen.
Sequens: een onmiddellijke trapsgewijze herhaling van een motief op een hogere of lagere toon
Serenade: s'avonds in de openlucht gespeelde ontspanningsmuziek
Sf: sforzando=sterk inzetten en meteen daarna zachter
Sinfonia: voorloper symfonie of instrumentaal openingsstuk van een groter werk
Soloconcert: zie concert
Sonate: klassieke sonate is instrumentale compositie (voor één of twee instrumenten) en vier delen
- snel, langzaam, iets sneller, snel
Sonatevorm: (andere naam: hoofdvorm) vorm van het eerste deel van een sonate
(vaak ook symfonie en soloconcert) bestaande uit expositie, doorwerking, reprise en twee contrasterende thema's
Song: engels woord voor lied, meestal gebruikt in de betekenis als amusementslied.
kenmerken: vaak 32 maten en vorm AABA
Soundtrack: filmmuziek
Sourdino: zie con sordino
Staccato: kort (alle tonen los van elkaar spelen, weergegeven door een boog boven de noten) (articulatie)
s Stem: 1 Menselijke stem
2 Als meerdere melodieën tegelijk klinken wordt ieder van deze melodieën een stem genoemd.
Strijkkwartet: 1. kamermuziekensemble van vier strijkinstrumenten = 1e viool, 2e viool, altviool en cello
2 .sonate voor strijkkwartet
Strijkorkest: orkest van strijkinstrumenten (violen, altviolen, celli en contrabassen)
Suite: instrumentale compositie bestaande uit tenminste 4 delen, in de barokmuziek een reeks
oude dansvormen. Later word de term ook gebruikt voor een aantal instrumentale stukken, bv. uit een opera of ballet
Symfonie: compositie voor symfonieorkest, bestaande uit vier delen - snel, langzaam, iets sneller, snel.
Na de klassieke periode heeft de symfonie niet altijd vier delen, maar vaak drie
Syncopisch: ritme dat het gevoel geeft van tegen de maat in (door verschuiving maataccent)
T
Tactus: pulsbeweging in een muziekstuk (2- of 3-deligheid "voelen")
Tegenbeweging: de ene stem stijgt terwijl de andere daalt Tegenmelodie: een tweede melodie die tegelijkertijd met de eerste te horen is
Terrassendynamiek: plotselinge verandering van klanksterkte (tekens pp t/m ff)
    Echodynamiek: men speelt plotseling zachter, als een soort echo
Registerdynamiek: het klinkt plotseling zachter/harder doordat een andere groep instrumenten erbij komt of wegvalt
Tempo: snelheid van een muziekstuk
Tempoaanduidingen:
    Adagio: langzaam
    Allegro: snel
    Allegro assai:zeer snel (allegro = snel, assai = zeer)
    Andante: rustig looptempo (matig tempo)
    Andantino: iets sneller dan Andante
    Grave: langzaam
    Largo: langzaam
    Lento: langzaam
    Moderato: matig snel
    Presto: zeer snel
    Prestissimo: zo snel mogelijk
Tempoveranderingen: accelerando (versnellen); ritenuto, ritardando, rallentando (vertragen),
a tempo (voorgaande tempo), tempo primo (1e tempo)
Thema: zeer herkenbare melodie, langer dan een motief
Thema met variaties: compositie waarin één thema op verschillende manieren gespeeld wordt
(ritmische-, melodische-, tonale en harmonische variatie)
Tonica: grondtoon, begintoon van de toonladder ("ontspanningsfunctie")
Toonladders & toonsoort: (bv. G-majeur of e-mineur\kerktoonsoorten)
Transponeren: een compositie "omzetten" in een andere toonsoort
Tremolo: razendsnel herhalen van dezelfde toon
Triller: versiering waarbij de hoofdtoon zeer snel wordt afgewisseld met een toon die hoger is (meestal een secunde)
Trio: combinatie van 3 instrumenten.
Triosonate: een compositievorm voor twee solo-instrumenten en basso continuo (dus 4 spelers!). meestal 4 delen (volgens de opbouw van de symfonie) Tutti: allemaal ( in de betekenis van iedereen moet spelen )
Twaalftoonsmuziek: manier van componeren uit de moderne tijd waarbij alle twaalf tonen even belangrijk zijn
en in een bepaalde volgorde achter elkaar worden gezet (dodecafonie)
U
Unisono: meerdere stemmen en/of instrumenten zingen en/of spelen op dezelfde toonhoogte
V

Variaties op een thema: zie thema met variaties
Verbindingsboog: verlenging van een toon door een boog bij twee dezelfde noten
Verse: synoniem voor couplet. In de lichte muziek ook aanduiding voor wat aan een chorus voorafgaat
Versieringen: omspeling van de hoofdtoon (bv. triller)
Vibrato: het laten beven (zweven) van een toon
Virtuoos: zeer veel snelle noten
Vocaal: gezongen muziek (met eventueel begeleiding)
Vocale ensembles: mannenkoor, vrouwenkoor, gemengd koor, kinderkoor
Volkslied: tekst in de volkstaal; mondeling overgeleverd (amateurs); eenvoudige melodie;
kleine omvang; gemakkelijk te onthouden
Walking bass: iedere tel speelt de bas een toon en "loopt" a.h.w. door het stuk (pop- en jazzmuziek) (check ook dit)